Sau giai đoạn tăng trưởng bùng nổ với kim ngạch xuất khẩu đạt hàng tỷ USD, ngành sầu riêng Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới khi cạnh tranh ngày càng gay gắt. Các chuyên gia cho rằng thay vì chạy đua về sản lượng và giá bán, doanh nghiệp cần tập trung nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và chuẩn hóa chuỗi cung ứng để mở rộng thị phần bền vững tại Trung Quốc và nhiều thị trường quốc tế.
Từng được xem là loại trái cây đặc sản mang tính địa phương, sầu riêng nay đã trở thành một trong những ngành hàng xuất khẩu có giá trị cao nhất của nông nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ là áp lực cạnh tranh ngày càng lớn, buộc ngành hàng này phải thay đổi tư duy phát triển nếu muốn duy trì vị thế trên bản đồ xuất khẩu thế giới.
Đó là nhận định được nhiều chuyên gia và doanh nghiệp đưa ra tại Hội thảo Sầu riêng châu Á lần thứ 2 và Kết nối thương mại cung cầu sầu riêng Việt Nam – Trung Quốc, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam – Chi nhánh khu vực TP.HCM (VCCI-HCM) phối hợp Hiệp hội Trái cây châu Á (iFresh) và Công ty TNHH DAKAGO tổ chức ngày 14/7 tại TP.HCM.
Trong gần một thập kỷ qua, sầu riêng Việt Nam ghi nhận tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm nhanh nhất trong lĩnh vực nông sản. Nếu năm 2015 sản lượng mới đạt khoảng 366.000 tấn thì đến năm 2024 đã vượt 1,5 triệu tấn, với diện tích gần 180.000 ha, tập trung tại Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.
Đặc biệt, sau khi được phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc từ năm 2022, giá trị xuất khẩu sầu riêng liên tục thiết lập những cột mốc mới. Từ hơn 277 triệu USD năm 2022, kim ngạch đã tăng lên hơn 3,2 tỷ USD vào năm 2024 và đạt khoảng 4 tỷ USD trong năm 2025, đưa sầu riêng trở thành “vua” của ngành rau quả Việt Nam.
Đà tăng trưởng vẫn tiếp tục duy trì trong năm 2026. Thống kê 5 tháng đầu năm cho thấy kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 562 triệu USD, tăng 45,2% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, sầu riêng tươi tiếp tục chiếm tỷ trọng áp đảo với hơn 483 triệu USD, còn sầu riêng đông lạnh tăng trưởng tới hơn 60%, phản ánh xu hướng mở rộng sang các sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao.
Trung Quốc vẫn là thị trường tiêu thụ lớn nhất khi chiếm gần 88% tổng kim ngạch xuất khẩu. Bên cạnh đó, nhiều thị trường như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia hay Papua New Guinea cũng ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, mở ra dư địa lớn cho việc đa dạng hóa thị trường.
Bên cạnh những con số tăng trưởng ấn tượng, ngành sầu riêng cũng đang đối mặt với nhiều thách thức.
Việc mở rộng diện tích quá nhanh khiến nguồn cung tăng mạnh, trong khi khả năng hấp thụ của thị trường chưa theo kịp, dẫn đến nhiều thời điểm giá sầu riêng giảm sâu tại các vùng trồng.
Quan trọng hơn, sản lượng đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn xuất khẩu như mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm dịch thực vật, truy xuất nguồn gốc hay quy cách đóng gói vẫn chưa tương xứng với quy mô sản xuất.
Trong khi đó, cuộc cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc cũng ngày càng quyết liệt. Thái Lan tiếp tục giữ lợi thế về thương hiệu và hệ thống phân phối lâu năm, còn Malaysia, Indonesia, Philippines, Lào và Campuchia đều đang đẩy mạnh mở rộng thị phần.
Theo ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc VCCI-HCM, ngành sầu riêng Việt Nam cần nhanh chóng chuyển từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn và thương hiệu.
Ông cho rằng doanh nghiệp cần xây dựng các kênh kết nối ổn định giữa hợp tác xã, nhà máy chế biến, doanh nghiệp xuất khẩu với hệ thống phân phối và các sàn thương mại điện tử quốc tế. Mục tiêu không chỉ là những đơn hàng ngắn hạn mà hướng đến các dự án hợp tác lâu dài.
Đồng thời, doanh nghiệp phải nắm vững các yêu cầu kỹ thuật của thị trường Trung Quốc như mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và quy trình thông quan nhằm giảm thiểu rủi ro trong xuất khẩu.
Theo các chuyên gia, dư địa tăng trưởng của sầu riêng Việt Nam vẫn còn rất lớn nếu toàn ngành chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững.
Ông Trần Ngọc Liêm nhấn mạnh các doanh nghiệp và hợp tác xã cần từng bước từ bỏ mô hình xuất khẩu hàng rời hoặc gia công đơn thuần để đầu tư xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa bao bì và phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng như sầu riêng đông lạnh, cấp đông hay chế biến sâu.
Đây được xem là hướng đi giúp kéo dài thời gian bảo quản, giảm áp lực tiêu thụ theo mùa vụ và mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường ở khoảng cách xa.
Bà Cai Jianfei, Nhà sáng lập iFresh, cho biết sự hiện diện của hơn 100 doanh nghiệp phân phối, bán lẻ và nhập khẩu Trung Quốc tại hội thảo cho thấy nhu cầu tìm kiếm nguồn cung sầu riêng chất lượng cao của Việt Nam đang rất lớn.
Theo bà, người tiêu dùng Trung Quốc hiện không còn chỉ quan tâm đến số lượng mà ngày càng chú trọng chất lượng sản phẩm, thương hiệu, tiêu chuẩn phân hạng và khả năng truy xuất nguồn gốc. Đây chính là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp chuỗi giá trị.
Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nguyễn Thị Mỹ Duy, Giám đốc Công ty TNHH Trái cây 001, nhận định ngành sầu riêng Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt phá mạnh mẽ nhưng cũng phải thay đổi tư duy từ xuất khẩu nhỏ lẻ sang xuất khẩu chính ngạch chuyên nghiệp.
Theo bà, việc tối ưu tuyến logistics Việt Nam – Trung Quốc có thể rút ngắn thời gian vận chuyển xuống còn khoảng 6 ngày, giảm khoảng 30% thời gian giao hàng, qua đó hạn chế hao hụt và giảm đáng kể chi phí.
Đặc biệt, hệ thống truy xuất nguồn gốc sầu riêng được triển khai trên phạm vi toàn quốc từ ngày 1/7/2026 được đánh giá là bước tiến quan trọng trong quản lý mã số vùng trồng, minh bạch chuỗi cung ứng và kiểm soát chất lượng.
Các chuyên gia nhận định đây sẽ là nền tảng giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng tốt hơn các yêu cầu ngày càng khắt khe từ nhà nhập khẩu, đồng thời tạo dựng niềm tin đối với người tiêu dùng quốc tế.
Với xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang chuyển mạnh sang các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng ổn định và thương hiệu uy tín, ngành sầu riêng Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái định vị vị thế trên thị trường thế giới. Muốn giữ vững “ngôi vương” trong nhóm rau quả xuất khẩu, con đường duy nhất là đầu tư bài bản vào chất lượng, tiêu chuẩn hóa sản xuất và xây dựng thương hiệu quốc gia cho trái sầu riêng Việt.
Tuyết Ngân
