Số hóa di sản đang trở thành xu hướng tất yếu của nhiều quốc gia. Với Việt Nam, bài toán không chỉ nằm ở việc lưu trữ dữ liệu văn hóa trên nền tảng số mà còn là xây dựng hệ thống dữ liệu chuẩn hóa để tạo động lực cho công nghiệp văn hóa phát triển dài hạn.
Công nghiệp văn hóa được xem là một trong những lĩnh vực giàu tiềm năng của Việt Nam trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, để biến kho tàng di sản thành nguồn lực phát triển, giới chuyên gia nhận định việc chuẩn hóa dữ liệu đang là yêu cầu cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trong nhiều năm qua, hoạt động số hóa di sản đã được triển khai ở nhiều bảo tàng, thư viện và trung tâm lưu trữ. Hàng loạt tư liệu quý, hiện vật cổ, không gian văn hóa truyền thống được đưa lên môi trường số nhằm phục vụ bảo tồn và quảng bá. Song, nếu thiếu hệ thống dữ liệu đồng bộ, các nguồn tài nguyên này vẫn khó phát huy tối đa giá trị.
Theo các nhà nghiên cứu, dữ liệu chuẩn hóa chính là “ngôn ngữ chung” giúp các nền tảng văn hóa có thể liên kết với nhau. Khi dữ liệu được thống nhất về cấu trúc, định danh và tiêu chí lưu trữ, việc chia sẻ, khai thác và ứng dụng công nghệ sẽ trở nên hiệu quả hơn rất nhiều.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh công nghệ AI, thực tế ảo và dữ liệu lớn đang thay đổi cách con người tiếp cận văn hóa. Một kho dữ liệu chuẩn có thể trở thành nền móng để phát triển bảo tàng ảo, du lịch thông minh, phim hoạt hình lịch sử hay các sản phẩm giáo dục tương tác.
Không chỉ hỗ trợ sáng tạo nội dung, dữ liệu di sản còn góp phần nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa cho cộng đồng. Thông qua các nền tảng số, công chúng có thể khám phá giá trị lịch sử, nghệ thuật và truyền thống dân tộc ở bất cứ đâu. Đây được xem là giải pháp quan trọng để đưa văn hóa đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Nhiều chuyên gia cho rằng, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để hình thành thị trường nội dung số mang bản sắc riêng. Nếu được đầu tư đúng hướng, các giá trị truyền thống có thể trở thành chất liệu cho hàng loạt sản phẩm văn hóa có giá trị thương mại cao như phim ảnh, game, thiết kế, âm nhạc hay du lịch trải nghiệm.
Dẫu vậy, quá trình số hóa hiện vẫn đối mặt nhiều thách thức. Một số cơ sở lưu trữ chưa có đủ trang thiết bị công nghệ hiện đại, trong khi nguồn nhân lực am hiểu cả văn hóa lẫn dữ liệu số còn khá hạn chế. Ngoài ra, việc thiếu cơ chế kết nối giữa các đơn vị quản lý cũng khiến dữ liệu bị phân mảnh, khó tích hợp thành hệ sinh thái chung.
Bên cạnh đó, vấn đề bản quyền và bảo vệ dữ liệu văn hóa cũng được đặt ra. Khi di sản được đưa lên môi trường số, nguy cơ sao chép hoặc khai thác sai mục đích có thể gia tăng nếu thiếu hành lang pháp lý phù hợp.
Các chuyên gia đề xuất cần sớm xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia về dữ liệu văn hóa, đồng thời đẩy mạnh hợp tác giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ. Việc đào tạo kỹ năng số cho đội ngũ nghệ nhân, cán bộ văn hóa cũng được xem là yếu tố quan trọng để thúc đẩy quá trình chuyển đổi số toàn diện.
Trong dòng chảy chuyển đổi số toàn cầu, di sản không còn là những giá trị chỉ để lưu giữ trong quá khứ. Khi được chuẩn hóa và kết nối bằng công nghệ, di sản có thể trở thành nền tảng cho một nền công nghiệp văn hóa hiện đại, sáng tạo và giàu sức cạnh tranh. Đây cũng là hướng đi giúp văn hóa Việt Nam thích ứng với thời đại mới mà vẫn giữ được chiều sâu bản sắc dân tộc.
Ngọc Tình
