Hội thảo quốc gia về chí sĩ Phan Châu Trinh góp phần làm rõ di sản tư tưởng, đồng thời khẳng định ý nghĩa thời sự trong công cuộc đổi mới, giáo dục và phát triển xã hội hiện nay.
Sáng 23.3, Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia TP.HCM) phối hợp Viện Phan Châu Trinh tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Chí sĩ Phan Châu Trinh: Tư tưởng, cuộc đời và sự nghiệp”, nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của chí sĩ Phan Châu Trinh (24.3.1926 – 24.3.2026).
Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS Lưu Văn Quyết – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học KHXH&NV nhấn mạnh, sự kiện được tổ chức đúng dịp kỷ niệm 100 năm ngày mất của chí sĩ Phan Châu Trinh (1926-2026), nhằm tri ân một nhân cách lớn, đồng thời tạo diễn đàn để giới học thuật và công chúng nhìn nhận lại một cách hệ thống, khách quan về giá trị và sức sống của di sản tư tưởng Phan Châu Trinh trong lịch sử và đời sống đương đại.
Theo PGS Lưu Văn Quyết, trong bối cảnh lịch sử Việt Nam cận đại, Phan Châu Trinh là gương mặt tiêu biểu với hướng tiếp cận canh tân khác biệt. Thay vì lựa chọn con đường bạo động hay dựa vào ngoại viện, ông chủ trương cải cách xã hội, nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, chăm lo dân sinh.
Tư tưởng “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” không chỉ là phương châm hành động mà còn thể hiện tầm nhìn chính trị – xã hội tiến bộ, chỉ ra căn nguyên của sự yếu kém và con đường phục hưng đất nước.
PGS Lưu Văn Quyết cho rằng, di sản tư tưởng của Phan Châu Trinh vẫn mang giá trị gợi mở đối với hiện tại, đặc biệt ở tinh thần canh tân, tư duy phản biện, ý thức công dân và vai trò của giáo dục trong phát triển xã hội. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh đổi mới, xây dựng xã hội học tập và hội nhập quốc tế, việc tiếp tục nghiên cứu, đối thoại với di sản này có ý nghĩa thiết thực.
TS Trần Đức Cảnh – Quyền Viện trưởng Viện Phan Châu Trinh cho rằng, bối cảnh đầu thế kỷ XX – giai đoạn đất nước đứng trước nhiều thử thách, khi các sĩ phu, trí thức yêu nước nỗ lực tìm con đường giải phóng dân tộc. Bộ ba Quảng Nam khi ấy gồm Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng để lại dấu ấn sâu đậm, trong đó Phan Châu Trinh nổi bật với tư tưởng cải cách tiến bộ, có sức ảnh hưởng lâu dài.
Theo TS Cảnh, một thế kỷ sau ngày mất của cụ Phan Châu Trinh (1926-2026), các giá trị về tinh thần yêu nước, khát vọng canh tân và tư duy đổi mới vẫn còn nguyên ý nghĩa. Đám tang của ông tại Sài Gòn năm 1926 là một sự kiện chính trị – xã hội lớn chưa từng có, minh chứng rõ nét cho tầm ảnh hưởng sâu rộng của một nhà tư tưởng lớn trong đời sống đương thời.
Từ thực tiễn đất nước bị đô hộ, xã hội trì trệ, dân trí thấp, Phan Châu Trinh sớm nhận ra con đường cứu nước phải bắt đầu từ việc nâng cao dân trí, cải cách xã hội và xây dựng ý thức công dân. Cụ đã đề xướng tinh thần “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”.
Câu nói “chi bằng học” của cụ tưởng chừng đơn giản… nhưng hàm chứa sâu sắc tinh thần “thực học”. Cụ phản đối nền giáo dục nặng phần khoa bảng, hình thức, thiếu tính thực tiễn và khai sáng.
Khác với xu hướng đấu tranh vũ trang hay tìm kiếm ngoại viện, Phan Châu Trinh lựa chọn con đường canh tân từ bên trong, coi cải cách giáo dục, phát triển dân quyền, dân chủ và pháp trị là nền tảng cho tiến bộ xã hội. Những tư tưởng này đã góp phần định hình các giá trị mới như trách nhiệm công dân, tinh thần khai sáng trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Dù Phong trào Duy Tân (1906-1908) không kéo dài, nhưng đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần tự cường dân tộc. Theo TS Trần Đức Cảnh, những vấn đề Phan Châu Trinh từng đặt ra về dân trí, dân quyền và con đường phát triển đất nước vẫn còn ý nghĩa thời sự đến hôm nay.
Đại diện gia đình chí sĩ Phan Châu Trinh, ông Nguyễn Đông Hòa (cháu cố ngoại cụ Phan Châu Trinh) bày tỏ xúc động khi thay mặt gia tộc tham dự Hội thảo, đồng thời gửi lời tri ân tới Ban tổ chức cùng các nhà khoa học, học giả đã tổ chức một sự kiện có ý nghĩa nhân kỷ niệm 100 năm ngày mất của cụ.
“100 năm đã trôi qua, hình bóng cụ Phan Chu Trinh đã khuất nhưng đối với gia đình chúng tôi thì cụ chưa bao giờ đi xa. Sinh thời, cụ đã dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp cứu nước, chấp nhận tù đày, hy sinh lợi ích cá nhân để theo đuổi khát vọng canh tân dân tộc.
Những tư tưởng như “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” không chỉ là học thuyết mà còn trở thành gia huấn, được các thế hệ con cháu gìn giữ và tiếp nối”, ông Nguyễn Đông Hòa nhấn mạnh. Theo ông Nguyễn Đông Hòa, tấm gương và tư tưởng của cụ là động lực để con cháu không ngừng học hỏi, rèn luyện và cống hiến.
“Ngày hôm nay đứng trên diễn đàn này thì gia tộc chúng tôi vô cùng tự hào khi nhận thấy rằng những tư tưởng của cụ vẫn còn nguyên giá trị, vẫn còn được các học giả, các nhà khoa học nghiên cứu, phân tích, đối thoại và vận dụng vào những vấn đề của thế kỷ 21”, ông Nguyễn Đông Hòa bày tỏ.
Theo PGS.TS Phan Anh Tú – Trưởng khoa Văn hóa học, Trường Đại học KHXH&NV, sau thời gian 3 tháng phát đi thông báo về Hội thảo, Ban tổ chức đã nhận được 134 bài viết của các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, giảng viên và nghiên cứu sinh trên phạm vi cả nước.
Con số này không chỉ phản ánh sức hút mạnh mẽ và ý nghĩa học thuật sâu rộng của chủ đề Hội thảo, mà còn cho thấy sự quan tâm ngày càng sâu sắc của giới nghiên cứu đối với di sản tư tưởng của Phan Châu Trinh.
Nội dung của các tham luận đã cho thấy hướng tiếp cận về Phan Châu Trinh của các tác giả được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau như lịch sử, văn hóa học, triết học, di sản, giáo dục học và xã hội học.
Các tác giả đã tập trung vào các chủ đề nghiên cứu chính như: Hệ tư tưởng của Phan Châu Trinh và tính thực tiễn; Tư tưởng Phan Châu Trinh ảnh hưởng đến cải cách giáo dục; vấn đề xây dựng xã hội công dân; phát triển năng lực cá nhân; và hội nhập quốc tế trên nền tảng tri thức và văn hóa.
“Điều đáng chú ý là nhiều tham luận không chỉ xem Phan Châu Trinh như một nhân vật lịch sử, mà còn nghiên cứu về ông như một hình mẫu tư tưởng của xã hội công dân và nhà nước pháp quyền, từ đó kết quả nghiên cứu đã gợi mở ra những vấn đề mới cho khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam”, PGS Phan Anh Tú cho biết.
Hội thảo gồm phiên toàn thể và 3 phiên chuyên đề, tập trung vào các nội dung chính: làm rõ giá trị tư tưởng Phan Châu Trinh trong tiến trình chuyển dịch tư duy chính trị đầu thế kỷ XX; phân tích khả năng vận dụng trong thực tiễn tinh thần Phan Châu Trinh đối với sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay, nhất là trong lĩnh vực giáo dục, phát triển con người, xây dựng văn hóa công dân và thúc đẩy tiến bộ xã hội.
Đồng thời, đề xuất giải pháp bảo tồn, lan tỏa di sản qua tiếp cận liên ngành thông qua nghiên cứu lịch sử, văn học, văn hóa, nghệ thuật, giáo dục và truyền thông, để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện sinh động trong đời sống đương đại, đặc biệt đối với thế hệ trẻ.
Hội thảo góp phần làm rõ hơn giá trị di sản tư tưởng của Phan Châu Trinh, đồng thời mở ra các hướng nghiên cứu mới trong khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam, gợi suy ngẫm về những vấn đề căn bản của xã hội trong bối cảnh phát triển hiện nay.
Dịp này, Ban tổ chức giới thiệu bộ Kỷ yếu hai tập do Nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP.HCM phát hành. Công trình tập hợp 65 bài viết của các học giả, nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực như lịch sử, văn hóa học, triết học, giáo dục học, xã hội học.
Các bài viết tiếp cận Phan Châu Trinh từ nhiều góc độ, bao gồm hệ tư tưởng và tính thực tiễn trong bối cảnh lịch sử; sự tác động của tư tưởng Phan Châu Trinh đến cải cách giáo dục và phát triển nguồn nhân lực; vấn đề xây dựng xã hội công dân và nâng cao năng lực cá nhân; hội nhập quốc tế trên nền tảng văn hóa và tri thức của Phan Châu Trinh.
