Một Sài Gòn vừa quen vừa lạ, vừa hoa lệ vừa đời thường, đang trở lại qua bộ đôi tác phẩm mới của Phạm Công Luận. Không ồn ào, không phô trương, hai cuốn sách “Bát tiên xóm Con Chuột” và “Lãng khách chợ Ga” lặng lẽ mở ra những lớp ký ức đô thị, nơi người đọc bắt gặp chính mình trong những mảnh ghép tuổi thơ, những phận người bình dị và những góc khuất ít được gọi tên.
Sinh ra và lớn lên tại Sài Gòn, Phạm Công Luận từ lâu đã được xem như một “người lưu giữ ký ức” của thành phố. Không chọn cách viết sử khô cứng, ông đi bằng con đường của cảm xúc, ký ức và những chi tiết đời thường. Những trang viết của ông vì thế không chỉ kể chuyện, mà còn “gợi nhớ” – một dạng ký ức tập thể mà bất kỳ ai từng sống ở đô thị này đều có thể chạm tới.
Sự trở lại lần này với hai tác phẩm mới cho thấy độ chín trong bút lực và chiều sâu trải nghiệm. Nếu trước đây, ông từng ghi dấu với các tác phẩm mang tính khảo cứu như “Sài Gòn – Chuyện đời của phố”, thì lần này, câu chuyện được kể bằng một giọng điệu gần gũi hơn, mềm mại hơn, hướng đến cả độc giả thiếu nhi lẫn người trưởng thành.
“Bát tiên xóm Con Chuột” giống như một tấm vé khứ hồi đưa người đọc trở lại những năm tháng ấu thơ. Lấy bối cảnh một xóm lao động nghèo với cấu trúc hẻm độc đáo hình “con chuột”, tác phẩm gồm 17 mẩu chuyện nhỏ xoay quanh một nhóm bạn trẻ – những “kiểu trẻ con điển hình” của đô thị Sài Gòn.
Không có những biến cố lớn, không có kịch tính dồn dập, cuốn sách chinh phục người đọc bằng chính sự giản dị. Từ chuyện đi học, chơi đùa, đến những lần vấp ngã đầu đời, tất cả được kể bằng một giọng văn trong trẻo nhưng không kém phần sâu sắc. Qua lăng kính trẻ thơ, thế giới người lớn hiện lên vừa gần gũi vừa khó hiểu, nhưng cũng từ đó, những bài học về tình bạn, tình thân và sự trưởng thành dần được hình thành.
Điểm đặc biệt là cách tác giả xử lý thời gian. Những đứa trẻ trong “Bát tiên” không lớn lên một cách đột ngột, mà như “trái cây chín chậm”, để rồi đến một lúc, người đọc chợt nhận ra: tuổi thơ đã ở lại phía sau. Cảm giác ngậm ngùi, tiếc nuối len lỏi giữa từng trang sách, khiến cuốn sách không chỉ dành cho trẻ em, mà còn là lời nhắc nhở dịu dàng với người lớn.
Nếu “Bát tiên xóm Con Chuột” là câu chuyện của tuổi thơ, thì “Lãng khách chợ Ga” lại mở ra một không gian khác – nơi những phận người nhỏ bé tụ về như một xã hội thu nhỏ bên một xóm chợ cạnh ga xép.
Ở đó, không có những nhân vật nổi bật hay hào nhoáng. Những con người xuất hiện trong sách thường được gọi bằng nghề nghiệp, bằng những biệt danh dân dã. Họ có thể là người quét rác, người bán hàng rong, hay những kẻ lang thang mưu sinh qua ngày. Nhưng chính họ lại là những “tế bào sống” làm nên bản sắc của đô thị.
Với góc nhìn của một nhà báo, Phạm Công Luận không né tránh những góc khuất, những lớp bụi bặm của đời sống. Ông “lách mình” vào từng ngóc ngách để tìm ra những điều đáng quý ẩn sau vẻ ngoài thô ráp. Một câu chuyện nhỏ, một cuộc trò chuyện ngắn, hay một ánh nhìn thoáng qua – tất cả đều có thể trở thành chất liệu để tái hiện một Sài Gòn giàu tính nhân văn.
“Lãng khách chợ Ga” vì thế không chỉ là một tập truyện, mà còn là một lát cắt văn hóa – lịch sử của một thành phố đang chuyển mình. Nó đặt ra câu hỏi: trong dòng chảy hiện đại hóa, những con người bình dị ấy sẽ đi về đâu?
Góp phần làm nên sức hấp dẫn của bộ đôi tác phẩm là phần minh họa của họa sĩ Đức Lâm – một tên tuổi thuộc “thế hệ vàng” của tranh thiếu nhi Việt Nam. Những nét vẽ tối giản, hóm hỉnh nhưng giàu cảm xúc đã giúp tái hiện không khí của những thập niên trước, tạo nên một không gian hoài niệm rõ nét.
Sự kết hợp giữa văn chương và hội họa mang lại trải nghiệm đọc trọn vẹn, nơi hình ảnh không chỉ minh họa mà còn “đối thoại” với câu chữ, làm dày thêm chiều sâu cảm xúc.
Phát hành bởi Nhã Nam, bộ đôi “Bát tiên xóm Con Chuột” và “Lãng khách chợ Ga” không đơn thuần là hai cuốn sách mới trên thị trường. Đó là một nỗ lực lưu giữ ký ức đô thị trong bối cảnh mọi thứ đang thay đổi nhanh chóng.
Sài Gòn trong trang viết của Phạm Công Luận không chỉ là một địa danh. Đó là một không gian sống, một hệ sinh thái văn hóa, và hơn hết, là một phần ký ức của nhiều thế hệ.
Ở thời điểm mà đô thị ngày càng bị “chuẩn hóa” bởi những tòa nhà cao tầng và nhịp sống vội vã, những trang sách như thế này trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Chúng giúp người đọc chậm lại, nhìn sâu hơn, và nhận ra rằng: đằng sau mỗi con hẻm, mỗi góc chợ, luôn có những câu chuyện xứng đáng được kể lại.
Nguyễn Nam
