Giữa nhịp sống hiện đại, một cuốn sách nhỏ mang tên “Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi” đã khơi dậy ký ức về những con người từng góp phần định hình nên bản sắc Sài Gòn bằng đức tin, lòng nhân hậu và tinh thần phụng sự.
Nhân dịp kỷ niệm 95 năm Ngày Phụ nữ Việt Nam (20.10.1930 – 20.10.2025), sáng 19.10 tại Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam chi nhánh TP.HCM đã diễn ra sự kiện ra mắt cuốn Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi kết hợp buổi tọa đàm cùng chủ đề Sài Gòn và dấu ấn gia tộc Huyện Sĩ. Chương trình thu hút đông đảo học giả, nhà báo, giới nghiên cứu và đông đảo công chúng yêu mến lịch sử, văn hóa Sài Gòn xưa. Tham dự sự kiện có tác giả Nguyễn Thị Thanh Thúy, Linh mục Phêrô Đỗ Khắc Minh Khoa – Cha phó nhà thờ Chợ Quán, cùng nhà nghiên cứu Lê Bá Tân. Đây không chỉ là buổi giới thiệu một tác phẩm mới, mà còn là dịp để công chúng nhìn lại một phần lịch sử văn hóa Nam Bộ qua hành trình của một gia tộc danh giá từng góp phần tạo nên diện mạo tinh thần của Sài Gòn hôm nay.
Tác giả Nguyễn Thị Thanh Thúy sinh ra và lớn lên tại thị trấn Dran, tỉnh Lâm Đồng. Chị tốt nghiệp cử nhân ngành Xã hội học và hiện là Hội trưởng Hội Quán Các Bà Mẹ, nơi chị cùng nhiều phụ huynh thực hiện các hoạt động hướng đến giáo dục, nuôi dạy con và phát triển cộng đồng. Với nền tảng học vấn về khoa học xã hội và niềm quan tâm sâu sắc đến giá trị con người, Nguyễn Thị Thanh Thúy sớm dành tình cảm đặc biệt cho những câu chuyện văn hóa, lịch sử gắn với vùng đất Nam Bộ. Bên cạnh các hoạt động xã hội, chị còn là tác giả của cuốn Theo dấu Hoàng hậu Nam Phương và Vua Bảo Đại, một công trình ghi lại hành trình sưu tầm, khảo cứu công phu về những nhân vật lịch sử gắn liền với triều Nguyễn và miền Nam Việt Nam đầu thế kỷ hai mươi.
Chính từ niềm say mê tìm hiểu lịch sử và văn hóa ấy, Nguyễn Thị Thanh Thúy chia sẻ rằng cơ duyên đến với đề tài cuốn Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi bắt nguồn từ mong muốn khám phá những giá trị văn hóa và nhân văn đã góp phần hình thành diện mạo Sài Gòn. Trong quá trình tìm hiểu, chị tình cờ bắt gặp tư liệu về gia tộc Huyện Sĩ – một dòng họ không chỉ nổi tiếng về sự giàu có, mà còn tiêu biểu cho tinh thần khai phóng, nhân ái và cống hiến cho vùng đất phương Nam. Chính những câu chuyện về lòng tin, về cách người xưa dùng của cải để dựng xây cộng đồng đã khiến chị xúc động và quyết tâm theo đuổi đề tài này đến cùng.
Để viết nên cuốn sách, Nguyễn Thị Thanh Thúy dành hơn ba năm miệt mài sưu tầm và đối chiếu tư liệu. Chị đã tìm đến từng địa chỉ có dấu ấn của dòng họ, như nhà thờ Huyện Sĩ, nhà thờ Hạnh Thông Tây, trường Tiểu học Lê Văn Gấm, cùng nhiều di tích, nhà cũ và khu mộ cổ gắn với tên tuổi Huyện Sĩ. Mỗi chuyến đi không chỉ là hành trình khảo cứu, mà còn là cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại. Chị đã ghi chép lại lời kể của các hậu duệ, sưu tầm hình ảnh, văn bản, bi ký và tư liệu gốc, từ đó dần dựng lại bức tranh về một gia tộc đã sống, làm việc và phụng sự cho cộng đồng bằng tất cả tấm lòng.
Trong buổi ra mắt sách, tác giả Nguyễn Thị Thanh Thúy chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới rằng hành trình đi đến cuốn Gia tộc Huyện Sĩ Dấu ấn còn ghi là một quãng đường nhiều thử thách nhưng cũng đầy ơn lành. Chị cho biết, để có được tập sách nhỏ hôm nay là nhờ sự giúp đỡ của nhiều người, từ các linh mục, nhà nghiên cứu đến hậu duệ của dòng họ Lê Phát. Đặc biệt, chị xem đây như “một ơn dẫn dắt từ Hoàng hậu Nam Phương”, người đã truyền cảm hứng để chị tiếp tục đi tìm dấu vết của gia tộc bà, những con người từng góp phần định hình diện mạo văn hóa Nam Kỳ.
Trong quá trình thực hiện, chị nhận được nhiều tư liệu quý từ các trung tâm lưu trữ quốc gia, các nhà thờ và hậu duệ dòng họ như ông Pascal Lê Pháp Tân. Những nguồn tư liệu ấy giúp chị không chỉ có cơ sở đối chiếu khoa học, mà còn cảm nhận được sức sống của ký ức qua từng trang viết. Theo chị, điều khiến bản thân xúc động nhất chính là tinh thần của dòng tộc Huyện Sĩ, một nếp sống gắn liền với trách nhiệm xã hội, sự tận hiến cho giáo dục, y tế và các hoạt động phúc thiện.
“Đây là những dấu ấn rất đẹp để mình hiểu thêm về lịch sử đất nước, về một gia tộc mà lịch sử của họ gắn liền với lịch sử Nam Kỳ,” chị nói, giọng lẫn niềm xúc động.
Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi dày 180 trang, kể lại hành trình lập nghiệp, truyền đời và cống hiến của ông Lê Phát Đạt, nhân vật tiêu biểu của dòng họ Lê Phát. Ông được triều đình nhà Nguyễn phong tước Huyện Sĩ để ghi nhận những đóng góp về kinh tế, giáo dục và phúc thiện cho xã hội.
Tước hiệu “Huyện Sĩ” trong hệ thống phong quan nhà Nguyễn gồm hai phần: “Huyện” là cấp hàm, còn “Sĩ” là danh xưng tôn vinh người có học thức và công lao đối với triều đình, dân chúng. Dân gian về sau ca tụng tên tuổi ông Lê Phát Đạt như một bậc phú hào trọng nghĩa, trọng đạo, lưu danh trong câu “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa” – không chỉ để tôn vinh sự giàu có, mà còn để ghi nhớ tấm lòng hướng thiện và tinh thần khai mở của ông đối với vùng đất phương Nam. Từ đó, “Huyện Sĩ” vượt khỏi ý nghĩa tước vị, trở thành biểu tượng cho một con người giàu lòng nhân hậu, khai phóng và tận tâm với sự phát triển của Sài Gòn – Nam Bộ.
Suốt cuộc đời mình, ông Lê Phát Đạt đã hiến một phần bảy gia sản để xây dựng nhà thờ Huyện Sĩ, nhà thờ Hạnh Thông Tây, cùng nhiều công trình phúc thiện, trường học và cơ sở xã hội. Những di sản ấy không chỉ mang giá trị tôn giáo và kiến trúc, mà còn thể hiện tinh thần phụng sự, đức tin và ý thức trách nhiệm cộng đồng, những phẩm chất đã khiến tên tuổi ông trở thành một phần di sản tinh thần của Sài Gòn – Nam Bộ.
Trong chương đầu của sách, tác giả viết: “Gia sản lớn nhất mà gia đình Huyện Sĩ để lại chính là trách nhiệm đối với xã hội. Họ dùng phần lớn tài sản, lợi nhuận để lo cho an sinh xã hội, cấp học bổng, xây nhà phước thiện, giúp trại tế bần, bệnh viện, trường học.”
Theo Linh mục Phêrô Đỗ Khắc Minh Khoa, những công trình gắn liền với gia tộc Huyện Sĩ không chỉ mang giá trị tôn giáo mà còn chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc. “Nếu chỉ nhìn ở phương diện kiến trúc, nhà thờ Huyện Sĩ là một công trình đẹp. Nhưng nếu nhìn ở phương diện tinh thần, đó là lời cầu nguyện bằng đá, là đức tin được xây nên từ lòng người.” Hơn một thế kỷ trôi qua, nhà thờ ấy vẫn đứng vững giữa trung tâm thành phố như một biểu tượng của đức tin, lòng nhân hậu và sự bền bỉ của con người Sài Gòn.
Nhà nghiên cứu Lê Bá Tân cho rằng cuốn sách không chỉ kể lại câu chuyện của một gia tộc, mà còn khơi dậy tinh thần Sài Gòn, một tinh thần của những con người biết làm giàu chính đáng và biết cho đi một cách tử tế. Ông đánh giá đây là một công trình văn hóa có giá trị, giúp người đọc hiểu rằng đằng sau vẻ phồn hoa của đô thị là lớp trầm tích nhân văn mà những người như Huyện Sĩ đã vun đắp.
Buổi tọa đàm cũng gợi nhắc đến nhân vật Hoàng hậu Nam Phương, cháu ngoại của dòng họ Huyện Sĩ, người kế thừa vẻ đẹp trí tuệ và đức tin của dòng họ. Qua hình ảnh Nam Phương, tác giả Nguyễn Thị Thanh Thúy khắc họa vai trò của người phụ nữ trong việc giữ nếp nhà, truyền lại đạo đức và lòng nhân ái cho thế hệ sau. Theo chị, chính những người phụ nữ ấy đã âm thầm góp phần làm nên sự bền vững của gia tộc và gìn giữ giá trị văn hóa cho vùng đất phương Nam.
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, đại diện Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, đơn vị xuất phát hành cuốn Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi, cho biết mong muốn tiếp tục tổ chức những buổi giao lưu và trò chuyện tương tự, nhằm tạo cơ hội để độc giả, đặc biệt là giới trẻ, tiếp cận gần hơn với lịch sử và văn hóa đô thị Sài Gòn. Theo vị đại diện, mỗi cuốn sách ra đời không chỉ là một công trình nghiên cứu, mà còn là nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và đời sống hôm nay, góp phần nuôi dưỡng tình yêu với di sản và ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa Việt trong lòng người đọc.
Giữa một Sài Gòn đang không ngừng chuyển mình, Gia tộc Huyện Sĩ – Dấu ấn còn ghi như một nốt trầm lặng lẽ mà sâu sắc, gợi lại hình ảnh những con người đã sống bằng nghĩa tình, tín nghĩa và lòng phụng sự. Cuốn sách khép lại nhưng dư âm của nó còn mở ra một câu hỏi đẹp: làm sao để mỗi người hôm nay cũng có thể để lại cho mai sau một “dấu ấn còn ghi” của chính mình giữa lòng thành phố này.
