Khi dư địa mở rộng diện tích trong nước ngày càng thu hẹp, ngành cao su Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Bên cạnh tối ưu năng suất và mở rộng nguồn nguyên liệu xuyên biên giới, quỹ đất công nghiệp được xem là một động lực mới có thể tạo ra giá trị đáng kể cho nhiều doanh nghiệp.
Ngành cao su Việt Nam đang bước vào một giai đoạn có nhiều thay đổi về cấu trúc. Vị thế nhà xuất khẩu cao su tự nhiên lớn thứ ba thế giới vẫn được duy trì, nhưng dư địa tăng trưởng theo hướng mở rộng diện tích trồng trong nước không còn nhiều.
Theo phân tích của Trung tâm Phân tích KAFI, ngành cao su hiện đóng góp khoảng 8-9% sản lượng cao su tự nhiên toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau con số này là sự dịch chuyển đáng kể về địa bàn sản xuất, cơ cấu sản phẩm, thị trường tiêu thụ cũng như cách các doanh nghiệp khai thác giá trị từ quỹ đất.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là chuỗi cung ứng cao su của Việt Nam ngày càng mang tính xuyên biên giới. Khi đất đai trong nước hạn chế và chi phí lao động tăng, doanh nghiệp và nông hộ Việt Nam đã mở rộng vùng nguyên liệu sang Campuchia và Lào.
Nguồn vốn, giống cây và kỹ thuật canh tác từ Việt Nam góp phần nâng năng suất các vườn cây tại hai thị trường này. Một phần nguyên liệu sau đó được đưa trở lại Việt Nam để chế biến trước khi xuất khẩu. Điều này giúp giải thích vì sao lượng cao su nguyên liệu nhập khẩu từ Campuchia duy trì ở mức cao trong nhiều quý.
Mô hình này cho thấy ngành cao su đang chuyển từ câu chuyện sở hữu diện tích sang quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào diện tích trong nước, doanh nghiệp có thể mở rộng vùng nguyên liệu ở những thị trường có lợi thế về đất đai, đồng thời tận dụng hệ thống chế biến và logistics trong nước.
Ở khâu sản phẩm, cơ cấu xuất khẩu cũng đang thay đổi. Tỷ trọng cao su tự nhiên thuần túy được cho là đã giảm từ khoảng 45% xuống 35%, trong khi cao su hỗn hợp ngày càng chiếm tỷ trọng lớn hơn.
Sự thay đổi này phản ánh nỗ lực nâng cấp sản phẩm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cao su hỗn hợp mới chỉ là một bước trong quá trình dịch chuyển lên chuỗi giá trị cao hơn. Để cải thiện biên lợi nhuận, ngành vẫn cần tiến sâu hơn vào các sản phẩm chế biến có hàm lượng kỹ thuật và giá trị gia tăng cao.
Một vấn đề khác đang đặt ra là sự tập trung thị trường. Sau giai đoạn đa dạng hóa trong khoảng năm 2020-2022, tỷ trọng xuất khẩu cao su sang Trung Quốc tăng trở lại từ năm 2023, hiện dao động quanh 40-45%.
Trong khi lượng hàng xuất sang Trung Quốc tăng, nhu cầu từ nhiều thị trường khác chưa có mức tăng tương ứng. Điều này khiến tăng trưởng xuất khẩu của ngành dễ chịu tác động từ biến động tại một thị trường lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu đa dạng hóa khách hàng và thị trường trong trung và dài hạn.
Ở phía nguồn cung, khả năng tăng sản lượng bằng cách mở rộng diện tích cũng đang dần tới giới hạn. Sáu tháng đầu năm 2026, sản lượng cao su khai thác đạt khoảng 440.000 tấn, tăng khoảng 3% so với cùng kỳ năm trước.
Theo Quyết định 431/QĐ-BNN-TT, đến năm 2030 diện tích cao su cả nước được định hướng ở mức 800.000-850.000 ha, giảm 6-12% so với năm 2024. Trong khi diện tích giảm, mục tiêu sản lượng mủ thô vẫn được đặt ở mức 1,3-1,5 triệu tấn mỗi năm.
Bài toán vì thế không còn nằm ở việc trồng thêm bao nhiêu hecta cao su mà chuyển sang khai thác hiệu quả hơn trên mỗi đơn vị diện tích. Năng suất, giống cây, công nghệ khai thác và quản trị vườn cây sẽ trở thành những yếu tố quyết định khả năng duy trì sản lượng.
Áp lực còn đến từ tuổi đời của các vườn cây. Hơn 55% diện tích đang khai thác đã vượt 22 năm tuổi, trong khi chu kỳ kinh tế thông thường của cây cao su vào khoảng 20-25 năm.
Tái canh vì vậy sẽ là một phần quan trọng trong chiến lược của doanh nghiệp. Việc thanh lý vườn cây già không chỉ tạo nguồn thu từ gỗ cao su mà còn giúp giải phóng đất để tái trồng bằng giống mới có năng suất cao hơn.
Tuy nhiên, dư địa đáng chú ý nhất đối với một số doanh nghiệp lại nằm ngoài hoạt động bán mủ. Đó là khả năng chuyển đổi một phần quỹ đất cao su sang phát triển khu công nghiệp.
Đông Nam Bộ đang hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển sản xuất và dòng vốn FDI. Trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam thu hút 40,63 tỷ USD vốn FDI đăng ký, tăng 55,4% so với cùng kỳ. Vốn FDI thực hiện đạt 17,25 tỷ USD, tăng 12%.
Trong bối cảnh quỹ đất công nghiệp tại các khu vực trung tâm ngày càng hạn chế, các địa bàn lân cận như Tây Ninh và Đồng Nai có thể tiếp tục nhận được sự quan tâm của nhà đầu tư. Đây cũng là những địa bàn có sự hiện diện của nhiều doanh nghiệp cao su với quỹ đất lớn.
Theo KAFI, lợi thế của các doanh nghiệp cao su nằm ở việc sở hữu quỹ đất tập trung, liền vùng và có khả năng phát triển thành các dự án quy mô lớn. So với việc một chủ đầu tư mới phải mất nhiều thời gian tích lũy và giải phóng mặt bằng, quỹ đất sẵn có tạo ra một lợi thế đáng kể trong quá trình phát triển khu công nghiệp.
Nếu các thủ tục pháp lý và chuyển đổi mục đích sử dụng đất được hoàn tất theo tiến độ, giai đoạn 2026-2027 có thể trở thành thời điểm quan trọng đối với một số doanh nghiệp sở hữu quỹ đất lớn.
Như vậy, câu chuyện của ngành cao su Việt Nam đang dần vượt ra ngoài phạm vi sản xuất và xuất khẩu mủ. Một bên là hoạt động nông nghiệp với yêu cầu nâng năng suất, tái canh và kiểm soát nguồn cung; bên kia là chuỗi giá trị mới dựa trên chế biến, thương mại và khai thác hiệu quả quỹ đất.
Trong dài hạn, khả năng tái cấu trúc thành công sẽ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp cân bằng được ba bài toán: duy trì năng lực sản xuất cao su, nâng giá trị sản phẩm và chuyển đổi một phần nguồn lực đất đai sang các lĩnh vực có hiệu quả kinh tế cao hơn.
Đây cũng có thể là bước chuyển quan trọng để ngành cao su giảm phụ thuộc vào tăng trưởng sản lượng đơn thuần, thay vào đó xây dựng mô hình kinh doanh đa trụ cột, trong đó cao su vẫn là nền tảng nhưng giá trị từ chế biến và bất động sản công nghiệp ngày càng đóng vai trò lớn hơn.
Văn Thịnh
