Tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi, xuất sắc tại nhiều trường đại học ở mức cao đang đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt hơn chuẩn đầu ra, cách đánh giá và giá trị thực chất của bằng tốt nghiệp.
Những con số về kết quả tốt nghiệp năm 2026 cho thấy thành tích học tập của sinh viên tại nhiều cơ sở giáo dục đại học đang ở mức đáng chú ý. Tuy nhiên, cùng với tỷ lệ điểm cao gia tăng, yêu cầu đặt ra là các trường phải bảo đảm kết quả này phản ánh đúng năng lực, mức độ nỗ lực và khả năng đáp ứng công việc của người học sau khi ra trường.
Tại Hội nghị Giáo dục đại học năm 2026 diễn ra ngày 1/10, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn yêu cầu các trường nhìn nhận lại vấn đề kiểm tra, đánh giá và chuẩn đầu ra trong bối cảnh giáo dục đại học bước vào giai đoạn mới.
Theo Bộ trưởng, mục tiêu của giáo dục đại học không nên dừng ở việc gia tăng số lượng người học hay cải thiện thứ hạng. Điều quan trọng hơn là giá trị thực tế mà mỗi cơ sở đào tạo tạo ra cho sinh viên, xã hội và nền kinh tế.
Trong đó, bằng tốt nghiệp cần phản ánh tương đối chính xác năng lực của người học. Đây cũng là lý do Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt vấn đề kiểm soát tình trạng điểm số quá cao và yêu cầu các trường tăng cường bảo đảm chất lượng bên trong.
Thực tế tuyển sinh và tốt nghiệp năm 2026 cho thấy một số ngành đào tạo đang thu hút lượng lớn người học. Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, gần 242.000 thí sinh trúng tuyển nhóm ngành STEM trong năm nay, chiếm hơn 33% và tăng 1,7% so với năm 2025. Số lượt ngành STEM mở mới cũng tăng gần 15%.
Một số ngành phục vụ các lĩnh vực được định hướng phát triển dài hạn có mức tăng mạnh hơn. Nhóm Trí tuệ nhân tạo – Dữ liệu tăng hơn 30% về số lượng trúng tuyển; Điện hạt nhân tăng 60,1%, còn Đường sắt tăng trên 93%. Các ngành khoa học cơ bản cũng ghi nhận sự cải thiện về quy mô tuyển sinh, tỷ lệ nhập học và điểm chuẩn.
Sự dịch chuyển này cho thấy người học đang quan tâm nhiều hơn đến các lĩnh vực gắn với nhu cầu nhân lực mới. Tuy nhiên, khi quy mô đào tạo tăng, bài toán chất lượng cũng trở nên cấp thiết hơn.
Một trong những vấn đề được chú ý là tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại khá, giỏi và xuất sắc tại nhiều trường.
Tại Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, trong 4.507 sinh viên hệ chính quy tốt nghiệp đợt tháng 1/2026, có 215 sinh viên loại xuất sắc và 1.366 sinh viên loại giỏi. Tính cả nhóm khá, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp từ khá trở lên đạt 99,42%.
Tại Đại học Kinh tế Quốc dân, trong 5.724 sinh viên nhận bằng cử nhân năm 2026, 51,2% tốt nghiệp loại xuất sắc và 26,3% loại giỏi. Nhóm đạt từ loại giỏi trở lên chiếm hơn 77%, trong đó 17 sinh viên đạt điểm trung bình tích lũy 4.0.
Ở Trường Đại học Quy Nhơn, trong 2.186 sinh viên được công nhận tốt nghiệp một đợt đầu năm, có 74 sinh viên loại xuất sắc, 502 sinh viên loại giỏi và 1.407 sinh viên loại khá. Tổng số sinh viên từ loại khá trở lên chiếm hơn 90%.
Tại Đại học Bách khoa Hà Nội, trong 3.425 sinh viên tốt nghiệp năm 2026 có 52 sinh viên loại xuất sắc và 1.014 sinh viên loại giỏi. Trường Đại học Ngân hàng TPHCM ghi nhận 52,9% tân cử nhân tốt nghiệp loại giỏi và 2,4% loại xuất sắc trong đợt trao bằng tháng 5.
Những tỷ lệ này không đồng nghĩa kết quả học tập của sinh viên không thực chất. Tuy nhiên, theo định hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra, các trường cần có cơ chế đánh giá đủ chặt để bảo đảm điểm số và xếp loại tốt nghiệp tương ứng với chuẩn năng lực mà chương trình đào tạo đặt ra.
Một nguyên nhân được đại diện các trường đề cập là mô hình đào tạo theo tín chỉ tạo điều kiện để sinh viên chủ động lựa chọn học cải thiện. Việc được học lại, cải thiện điểm giúp người học nâng kết quả cuối khóa, đồng thời đáp ứng nhu cầu có một bảng điểm tốt khi bước vào thị trường lao động.
Nhưng nếu điểm số liên tục được cải thiện mà chuẩn đánh giá không được kiểm soát, sự khác biệt về năng lực giữa các mức xếp loại có thể trở nên khó nhận diện. Đây là vấn đề mà các trường cần tính đến khi xây dựng chuẩn đầu ra và tổ chức đánh giá.
Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho rằng các trường cần đo lường rõ hơn thời gian sinh viên dành cho tự học và nghiên cứu, thay vì chỉ nhìn vào điểm số cuối cùng. Cùng với đầu tư vào giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình, nhà trường phải tạo môi trường buộc người học thực sự đầu tư công sức cho việc học.
Yêu cầu này càng đáng chú ý khi trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi phương thức tiếp cận kiến thức. Nếu trước đây sinh viên phải dành nhiều thời gian để tìm kiếm và xử lý tài liệu, hiện nay nhiều công cụ AI có thể hỗ trợ đáng kể những công đoạn này. Vì vậy, năng lực tư duy độc lập, nghiên cứu, phân tích và giải quyết vấn đề càng trở nên quan trọng.
Theo Bộ trưởng, sinh viên cần “học nặng, học sâu” thay vì chỉ tiếp cận kiến thức ở mức cơ bản. Các trường cũng cần siết chặt kiểm tra, đánh giá, bảo đảm các bài thi và yêu cầu học tập có tính thách thức, công bằng và thực chất.
Trong giai đoạn tới, việc đánh giá chất lượng đại học vì thế không chỉ nằm ở số lượng sinh viên tuyển được hay tỷ lệ tốt nghiệp cao. Khả năng tìm được việc làm, năng lực nghiên cứu, mức độ đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp và đóng góp của người học sau khi tốt nghiệp sẽ ngày càng trở thành những thước đo quan trọng.
Khi thị trường lao động thay đổi nhanh và AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình làm việc, một tấm bằng đại học chỉ thực sự có giá trị khi đi kèm năng lực tương ứng. Đây cũng là áp lực để các trường chuyển trọng tâm từ việc tạo ra những bảng điểm đẹp sang bảo đảm chất lượng đào tạo và năng lực thật của người học.
Linh Ngọc
