Trong bối cảnh áp lực cuộc sống hiện đại và biến động tâm lý lứa tuổi vị thành niên gia tăng, hệ thống tư vấn tâm lý học đường truyền thống tại Việt Nam đang rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng. Nhằm vượt qua rào cản khan hiếm nhân lực chuyên môn, chiến lược “chuyển giao nhiệm vụ” và xây dựng Mạng lưới “Người gác cổng” (Gatekeeper) đa chủ thể đang mở ra hướng đi triển vọng, kết nối nhà trường, gia đình và cộng đồng để bảo vệ sức khỏe tinh thần cho thế hệ trẻ.
Theo các báo cáo về sức khỏe tâm thần vị thành niên, khoảng 12% trẻ em (tương đương hơn 3 triệu em) đang có nhu cầu được hỗ trợ tâm lý ở các mức độ khác nhau. Sự thay đổi thể chất, áp lực học tập và quá trình định hình căn tính khiến nhiều em dễ rơi vào khủng hoảng. Tuy nhiên, nguồn lực chuyên sâu hiện rất mỏng với tỉ lệ khoảng 1 chuyên gia tâm lý trên 100.000 dân. Tại nhiều trường học, việc giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn khiến hiệu quả hỗ trợ bị hạn chế, đặc biệt là ở khu vực nông thôn và vùng sâu vùng xa.
Trước thực trạng đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị áp dụng mô hình “chuyển giao nhiệm vụ”, tức đào tạo những người không chuyên như giáo viên, phụ huynh hay bạn đồng trang lứa để thực hiện các can thiệp tâm lý – xã hội cơ bản. Mô hình “Người gác cổng” đa chủ thể tại Việt Nam tạo ra khung kết nối giữa 5 nhóm chính: Gia đình – mắt xích quan sát sâu sắc hành vi hằng ngày; Bạn đồng đẳng – kênh tiếp nhận tâm sự đầu tiên của học sinh; Giáo viên và Nhà trường – nút sàng lọc chính thức; Các tổ chức xã hội, cộng đồng – nguồn lực mở rộng độ phủ; và Chuyên gia chuyên khoa – nơi tiếp nhận can thiệp chuyên sâu. Người gác cổng không cần là chuyên gia lâm sàng, nhưng khi được trang bị kỹ năng nhận diện, lắng nghe và chuyển gửi đúng lúc, họ chính là tuyến phòng thủ đầu tiên giúp ngăn chặn kịp thời các khủng hoảng.
Tính khả thi của can thiệp tâm lý dựa vào cộng đồng đã được chứng minh qua một số dự án thực tế. Điển hình như dự án thí điểm “Gặp gỡ mùa hè” tại Giáo xứ Hạnh Thông Tây (TP.HCM), nơi các tình nguyện viên tổ chức hoạt động tâm lý nhóm cho vị thành niên. Bằng việc sử dụng các công cụ trung gian như vẽ tranh, kể chuyện và viết thư, chương trình đã tạo ra không gian an toàn giúp các em bày tỏ cảm xúc và nhận diện nguồn lực cá nhân mà không bị phán xét. Tương tự, các bài tập tâm lý lồng ghép trong giờ sinh hoạt lớp tại một số trường bán trú vùng cao cũng ghi nhận những chuyển biến tích cực trong việc chủ động tìm kiếm sự trợ giúp của học sinh.
Dù đầy tiềm năng, việc triển khai mô hình người gác cổng vẫn gặp thách thức do thiếu bộ tài liệu chuẩn hóa cho từng nhóm chủ thể, nguy cơ quá tải đối với người hỗ trợ không chuyên, cùng rào cản tâm lý e ngại bị lộ thông tin cá nhân trong cộng đồng nhỏ. Để mô hình vận hành bền vững, cần sự phối hợp đồng bộ: ban hành chương trình tập huấn chuẩn hóa, xây dựng quy trình chuyển gửi liên ngành minh bạch giữa nhà trường và cơ sở y tế, đồng thời tích hợp mô hình này vào chính sách phát triển công tác xã hội học đường.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần cho học sinh không thể là nhiệm vụ đơn độc của riêng ngành giáo dục hay y tế. Khi mỗi người trưởng thành và mỗi người bạn đều trở thành một “người gác cổng” tận tâm, chúng ta sẽ tạo nên lá chắn cộng đồng vững chắc để nâng đỡ các em vượt qua sóng gió trưởng thành.
Nguyễn Bình
